బంజారా ఆత్మగౌరవానికి అక్షర స్వరం : డా. ధనంజయ్ నాయక్

ఈతరం భారతం సాహిత్యాంశం :

బంజారా ఆత్మగౌరవానికి అక్షర స్వరం

డా. ధనంజయ్ నాయక్

డా. ఎం. ధనంజయ్ నాయక్ తెలంగాణ గిరిజన సాహిత్య, బంజారా సంస్కృతి, సామాజిక న్యాయ చైతన్య రంగాలలో విశిష్ట కృషి చేసిన ప్రముఖ రచయిత, పరిశోధకుడు, న్యాయ శాస్త్రవేత్త, ప్రభుత్వ ఉన్నతాధికారి, ఆచార్యుడు, సామాజిక ఆలోచకుడు. నల్లగొండ జిల్లా త్రిపురారం మండలంలోని డొంక తండ గ్రామంలో 1962 డిసెంబర్ 1న జన్మించిన ఆయన, బంజారా సమాజపు చరిత్ర, సంస్కృతి, అస్తిత్వాన్ని శాస్త్రీయంగా ప్రపంచానికి పరిచయం చేసిన అరుదైన మేధావిగా గుర్తింపు పొందారు. “డా. ధనంజయ్ నాయక్” అనే పేరుతో సాహిత్య, పరిశోధన, న్యాయ, సామాజిక చైతన్య రంగాలలో విశేష సేవలందిస్తూ, గిరిజన సాహిత్యాన్ని తెలుగు అకాడమిక్ ప్రపంచంలో ఒక విశిష్ట అధ్యయన రంగంగా నిలబెట్టిన వారిలో ముందువరుసలో నిలిచారు.

డా. ధనంజయ్ నాయక్ వ్యక్తిత్వంలో సాహిత్య సృజన, శాస్త్రీయ పరిశోధన, న్యాయ అవగాహన, సామాజిక బాధ్యత అనే నాలుగు ప్రధాన ధ్రువాలు సమన్వయంగా కనిపిస్తాయి. ఆయన కేవలం కవి లేదా రచయిత మాత్రమే కాదు; గిరిజన సమాజపు చారిత్రక బాధలను, అస్తిత్వ పోరాటాన్ని, సాంస్కృతిక విలువలను, మానవ హక్కుల సమస్యలను లోతుగా అర్థం చేసుకున్న సామాజిక మేధావి. బంజారా సమాజం పట్ల ఆయనకున్న ఆత్మీయ అనుబంధం ఆయన రచనలన్నింటిలోనూ స్పష్టంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.

డా. ధనంజయ్ నాయక్ మూడు దశాబ్దాలకు పైగా ప్రభుత్వ పరిపాలన, న్యాయ వ్యవస్థ, విద్యా రంగం, పరిశోధనా రంగాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించారు. తెలంగాణ రాష్ట్ర వాణిజ్య పన్నుల శాఖలో ఇరవై ఐదున్నర సంవత్సరాల పాటు క్వాసీ-జ్యుడిషియల్ అధికారిగా సేవలందించారు. వాణిజ్య పన్నుల చట్టాల అమలు, పరిపాలనా విధానాల రూపకల్పన, పన్ను విధానాల అమలులో ఆయన గణనీయమైన పాత్ర పోషించారు. చట్టపరమైన స్పష్టత, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజాప్రయోజన దృక్పథం ఆయన సేవలకు ప్రత్యేక గుర్తింపును తీసుకువచ్చాయి.భారతదేశంలో జి.ఎస్.టి. చట్టం అమలులోనూ ఆయన చురుకైన పాత్ర పోషించారు. జాతీయ స్థాయి శిక్షణా సంస్థలతో అనుసంధానమై పన్ను అధికారులకు శిక్షణ ఇచ్చారు. ప్రభుత్వ పరిపాలనలో చట్ట అవగాహన ఎంత ముఖ్యమో ఆయన సేవలు స్పష్టంగా తెలియజేస్తాయి. చట్టాన్ని కేవలం నియంత్రణ సాధనంగా కాకుండా సమాజ శ్రేయస్సుకు ఉపయోగపడే సాధనంగా చూడటం ఆయన పరిపాలనా దృష్టి.

విద్యా రంగంలో కూడా ఆయన విశిష్ట సేవలందించారు. ఐదున్నర సంవత్సరాల పాటు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో జియాలజీ ఆచార్యులుగా పనిచేశారు. విద్యార్థుల్లో పరిశోధనా దృక్పథాన్ని పెంపొందించడంలో ఆయన ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపారు. శాస్త్రీయ పరిశోధనకు ఆయన చూపిన నిబద్ధత వల్లే రెండు విభిన్న రంగాలలో డాక్టరేట్లు సాధించారు. నల్సార్ న్యాయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి న్యాయశాస్త్రంలో, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి జియాలజీలో డాక్టరేట్లు సాధించడం ఆయన బహుముఖ ప్రజ్ఞకు నిదర్శనం.

అంతేకాకుండా అమెరికాలోని హార్వర్డ్ లా స్కూల్ అనుసంధానంతో న్యాయశాస్త్ర పరిశోధనను పూర్తిచేసుకొని తన విద్యాపరమైన పరిధిని మరింత విస్తృతం చేసుకున్నారు. ఈ అంతర్జాతీయ అధ్యయన అనుభవం ఆయన రచనలకు విశాల దృక్పథాన్ని అందించింది. ప్రపంచీకరణ నేపథ్యంలో గిరిజన సమాజాల సమస్యలను విశ్లేషించడంలో ఆయనకు ఉన్న సామర్థ్యం ఈ పరిశోధనా నేపథ్యం వల్ల మరింత బలపడింది.

ప్రస్తుతం తెలంగాణ హైకోర్టులో న్యాయవాదిగా సేవలందిస్తున్న డా. ధనంజయ్ నాయక్ గారు, గిరిజన హక్కులు, రాజ్యాంగ న్యాయం, సామాజిక సమానత్వం, మానవ హక్కుల అంశాలపై చైతన్యవంతమైన న్యాయ సేవలను అందిస్తున్నారు. ఆయన న్యాయ అవగాహన కేవలం కోర్టు గోడల మధ్య పరిమితం కాకుండా సామాజిక ఉద్యమాలతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. తెలంగాణ ట్రైబల్ ఇంటెలెక్చువల్స్ ఫోరం వ్యవస్థాపక అధ్యక్షులుగా గిరిజన మేధావులను ఒక వేదికపైకి తీసుకురావడంలో ఆయన చేసిన కృషి విశేషం. గిరిజన సమాజం తమ చరిత్రను తామే రాసుకోవాలనే ఆలోచనను ఆయన బలంగా ప్రతిపాదించారు.

డా. ధనంజయ్ నాయక్ సాహిత్య ప్రస్థానం 2005 నుండి మరింత చురుకుదనాన్ని సంతరించుకుంది. ఆయన రచనలు కేవలం సాహిత్య సృష్టులు మాత్రమే కాదు; అవి ఒక సమాజపు చరిత్రను, బాధను, అస్తిత్వాన్ని, ఆత్మగౌరవాన్ని నమోదు చేసిన చారిత్రక పత్రాలుగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా బంజారా సమాజపు జీవన విధానం, సంచార సంస్కృతి, వలస చరిత్ర, సామాజిక అసమానతలు, అణచివేత, మానవ హక్కుల సమస్యలను ఆయన రచనలు అత్యంత లోతుగా ఆవిష్కరించాయి.

ఆయన రచించిన “ఎన్. గోపి జలగీతం – వైజ్ఞానిక, తాత్విక దర్శనం” గ్రంథం ప్రముఖ కవి ఎన్. గోపి గారి “జలగీతం” కృతిని శాస్త్రీయ, తాత్విక దృక్పథాలతో విశ్లేషించిన విశిష్ట పరిశోధనా గ్రంథం. ఇందులో నీటిని కేవలం ప్రకృతి వనరుగా కాకుండా జీవన తత్వంగా, మానవ నాగరికతకు మూలాధారంగా పరిశీలించారు. సాహిత్యం, విజ్ఞానం, తాత్వికతలను సమన్వయపరుస్తూ చేసిన ఈ విశ్లేషణ ఆయన పరిశోధనా లోతును తెలియజేస్తుంది.

“నీటి నానీలు” అనే కవితా సంపుటి ద్వారా ఆయన పర్యావరణ చైతన్యాన్ని ప్రజల్లోకి తీసుకువెళ్లారు. చిన్న చిన్న నానీల రూపంలో నీటి ప్రాముఖ్యత, ప్రకృతి పరిరక్షణ, జీవన విలువలను వ్యక్తీకరించారు. ఈ గ్రంథం హిందీ, ఆంగ్లం, బంజారా భాషలలో అనువదించబడటం ఆయన సాహిత్యానికి ఉన్న విశ్వవ్యాప్తతను తెలియజేస్తుంది. ఈ కృతికి తెలంగాణ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రదానం చేసిన “నీటి సంరక్షణ అవార్డు” ఆయన రచనలోని సామాజిక బాధ్యతను ప్రతిఫలిస్తుంది.

డా. నాయక్ అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన రచనలలో “గోర్ బంజారా – యాన్ ఎండ్యూరింగ్ ట్రైబ్” ఒకటి. ఈ ఆంగ్ల గ్రంథం బంజారా సమాజ చరిత్ర, సంస్కృతి, జీవన విధానం, సామాజిక స్థితిగతులు, ఆధునిక సవాళ్లను విశ్లేషించిన సమగ్ర అధ్యయనం. గిరిజన అధ్యయనాలకు ఇది విలువైన సూచన గ్రంథంగా నిలిచింది. బంజారా సమాజాన్ని అంతర్జాతీయ అకాడమిక్ ప్రపంచానికి పరిచయం చేసిన అరుదైన కృషిగా ఈ గ్రంథాన్ని చెప్పవచ్చు.

“ధూళి చక్రాలు – బంజారాల ఐతిహాసిక మహా ప్రయాణం” అనే కవితా సంపుటి ఆయన పాండిత్యాన్ని కవిత్వ వ్యక్తీకరణతో మిళితం చేసిన విశిష్ట కృతి. అతి ప్రాచీన సంస్కృతి, చరిత్ర కలిగి ఒకప్పుడు సంచార జీవులుగా జీవించిన బంజారాల ఘనమైన చరిత్రను, వారి సంచార జీవన విధానాన్ని, సామాజిక సేవలను, చరిత్ర మరచిన సంప్రదాయాలను, రవాణా వృత్తిని, పోరాట యుద్ధాలను, సామాజిక వాస్తవాలను ఈ కవితా సంపుటి చారిత్రక దృక్పథంతో ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇందులో బంజారా సమాజపు జీవన అనుభవాలు, భావోద్వేగ గాఢత, సమాజ జీవన చిత్రణ సమన్వయమై కనిపిస్తాయి. నేల వాసన, తండా జీవితం, సంచార సంస్కృతి, చారిత్రక జ్ఞాపకాలు, మానవ బాధ, ఆత్మగౌరవ పోరాటం ఈ కవిత్వంలో సజీవంగా పలుకుతాయి.

“ధూళి చక్రాలు” కేవలం కవితా సంపుటి మాత్రమే కాదు; అది బంజారా సమాజపు చారిత్రక స్మృతి, అస్తిత్వ గాథ, సంస్కృతి పరిరక్షణకు సంబంధించిన చైతన్య పత్రం. చరిత్రలో విస్మరించబడిన ఒక సమాజపు స్వరాన్ని సాహిత్య రూపంలో భవిష్యత్ తరాలకు అందించాలనే సంకల్పం ఈ కృతిలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

“ధూళి చక్రాలు” గ్రంథానికి ఆంగ్ల స్వీయానువాదమే “వీల్స్ ఆఫ్ డస్ట్”. తెలుగు కవితా భావజాలాన్ని ఆంగ్లంలో ప్రతిబింబించిన ఈ కృతి బంజారా జీవన అనుభవాలను అంతర్జాతీయ పాఠకులకు పరిచయం చేస్తుంది. స్థానికతను విశ్వవ్యాప్త దృక్పథంతో అనుసంధానించే ప్రయత్నంగా ఈ గ్రంథం నిలుస్తుంది. బంజారా జీవితం కేవలం ఒక ప్రాంతీయ సమాజపు అనుభవం మాత్రమే కాదని, అది ప్రపంచ మానవ అనుభవంతో అనుసంధానమైన సాంస్కృతిక చరిత్ర అని ఈ రచన ద్వారా ఆయన తెలియజేశారు.

డా. నాయక్ అనువాద రంగంలో కూడా విశేష సేవలందించారు. “సామాజిక నిలకడకు పోరాటం”, “రిఫ్లెక్షన్స్ ఆఫ్ బంజారా” వంటి అనువాద రచనల ద్వారా సామాజిక న్యాయం, సమానత్వం, గిరిజన అస్తిత్వం వంటి అంశాలను విస్తృత పాఠక వర్గానికి పరిచయం చేశారు. ఆయన అనువాదాలు కేవలం భాషాంతరాలు మాత్రమే కాకుండా భావజాలాలను ప్రజల్లోకి తీసుకువెళ్లే చైతన్య సాధనాలుగా నిలిచాయి.

డా. ధనంజయ్ నాయక్ రచనలలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశం గిరిజన సమాజంపై ఆయనకున్న లోతైన అవగాహన. బంజారా సమాజపు భాష, సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు, సామాజిక సంబంధాలు, మౌఖిక సంపదలను ఆయన అత్యంత దగ్గరగా అధ్యయనం చేశారు. గిరిజన హక్కులు, రిజర్వేషన్లు, మానవ హక్కులు, రాజ్యాంగ పరిరక్షణ వంటి అంశాలపై ఆయన చేసిన రచనలు సామాజిక చైతన్యానికి దోహదపడ్డాయి.

న్యాయవాదిగా ఆయనకు ఉన్న అనుభవం ఆయన రచనలకు మరింత సామాజిక లోతును ఇచ్చింది. గిరిజన వర్గాలు ఎదుర్కొంటున్న అన్యాయాలను కేవలం భావోద్వేగంతో కాకుండా రాజ్యాంగ దృక్పథంతో విశ్లేషించడం ఆయన రచనల ప్రత్యేక లక్షణం. సామాజిక ఉద్యమాలను న్యాయ అవగాహనతో అనుసంధానిస్తూ ఆయన రచనలు చైతన్య దిశను చూపుతున్నాయి.

డా. నాయక్ రచనలు బంజారా భాష, సంస్కృతి పరిరక్షణకు మాత్రమే కాకుండా సామాజిక న్యాయం, సమానత్వం, మానవ గౌరవం, అస్తిత్వ పోరాటాలకు బలమైన ఆలోచనా పునాది కల్పిస్తున్నాయి. ఆయన సాహిత్యం ఒక అణగారిన సమాజపు స్వరాన్ని ప్రధాన సాహిత్య చర్చల్లోకి తీసుకువచ్చింది. గిరిజన సాహిత్యాన్ని శాస్త్రీయ అధ్యయన స్థాయికి తీసుకువెళ్లిన అరుదైన రచయితగా ఆయన తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతారు.

మొత్తంగా డా. ఎం. ధనంజయ్ నాయక్ వ్యక్తిత్వం సాహిత్యం, న్యాయశాస్త్రం, పరిశోధన, సామాజిక చైతన్యాల సమన్వయ రూపం. ఆయన రచనలు కేవలం పుస్తకాలు మాత్రమే కాదు; అవి ఒక సమాజపు చరిత్రను, అస్తిత్వాన్ని, ఆత్మగౌరవాన్ని భవిష్యత్ తరాలకు అందించే పత్రాలు. “గుర్తుంచుకున్న చరిత్రే ఆ సమాజం గుర్తింపును రక్షిస్తుంది, భవిష్యత్తును కాపాడుతుంది” అనే ఆయన భావజాలం ఆయన రచనలన్నింటిలోనూ ప్రతిధ్వనిస్తుంది. గిరిజన సమాజం తన చరిత్రను తానే రాసుకోవాలనే అవసరాన్ని గుర్తుచేస్తూ, సాహిత్యాన్ని సామాజిక మార్పు సాధనంగా ఉపయోగించిన అరుదైన మేధావిగా డా. ధనంజయ్ నాయక్ గారు తెలుగు సాహిత్య ప్రపంచంలో విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించారు.